సూర్యుడి విస్ఫోటనాలకు కొత్త రూపం – ఆదిత్య-L1 పరిశీలనతో CME అసమాన విస్తరణ రహస్యం వెలుగులోకి!
1. కరెంట్ అఫ్ఫైర్స్
వార్త ఏమిటి?
భారతదేశపు తొలి అంతరిక్ష ఆధారిత సౌర పరిశీలనా ఉపగ్రహం ఆదిత్య-L1 (Aditya-L1) లోని VELC పరికరం సూర్యుడి నుంచి వెలువడే భారీ సౌర విస్ఫోటనం (Coronal Mass Ejection – CME) అసమానంగా విస్తరిస్తుందని శాస్త్రవేత్తలు గుర్తించారు.
ఈ పరిశోధన ద్వారా CMEలు సాధారణ గోళాకార బుడగల్లా అన్ని దిశల్లో సమానంగా విస్తరించవని, వాటి విస్తరణలో అసమానతలు (Asymmetry) ఉంటాయని వెల్లడైంది.
ఈ పరిశోధన ఫలితాలు Astrophysical Journal Letters అనే శాస్త్రీయ జర్నల్లో ప్రచురితమయ్యాయి.
ఆదిత్య-L1 – ముఖ్యమైన వివరాలు
ప్రయోగించిన సంవత్సరం: సెప్టెంబర్ 2023.
ప్రస్తుతం ఉన్న స్థానం: సూర్యుడు–భూమి L1 పాయింట్.
మొత్తం పేలోడ్లు (Payloads): 7.
ప్రధాన పేలోడ్: Visible Emission Line Coronagraph (VELC).
నిరంతరం సూర్యుడిని పరిశీలించడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం.
పరిశోధనలో వెల్లడైన అంశాలు
2024 ఆగస్టు 5న సంభవించిన CMEను పరిశోధకులు అధ్యయనం చేశారు.
భారతదేశంలోని ఆదిత్య-L1 ఉపగ్రహంలోని VELC సమాచారాన్ని ఉపయోగించారు.
NASAకు చెందిన Solar Dynamics Observatory (SDO) ఉపగ్రహంలోని Atmospheric Imaging Assembly (AIA) సమాచారాన్ని కూడా ఉపయోగించారు.
ఈ రెండు పరిశీలనలను త్రీ-డైమెన్షనల్ (3D) నమూనాతో అనుసంధానించారు.
CME అన్ని దిశల్లో సమానంగా విస్తరించలేదని గుర్తించారు.
దాని పక్కవైపు విస్తరణలో అసమానతలు ఏర్పడి, అసమాన ఆకారం అభివృద్ధి చెందిందని నిర్ధారించారు.
ఈ విస్తరణలోని తేడాలు CME వేగాన్ని, భూమిని చేరుకునే సమయాన్ని ప్రభావితం చేయవచ్చు.
VELC పరికరం ప్రత్యేకతలు
పూర్తి పేరు: Visible Emission Line Coronagraph.
ఇది ఆదిత్య-L1లోని ప్రధాన పేలోడ్.
సూర్యుని కరోనా (Solar Corona)ను పరిశీలించడానికి రూపొందించారు.
530.3 nm తరంగదైర్ఘ్యం (Wavelength) వద్ద గ్రీన్ ఎమిషన్ లైన్ను ఉపయోగిస్తుంది.
అధిక అయనీకరణం చెందిన ఇనుము పరమాణువుల (Highly Ionized Iron Atoms) నుంచి వెలువడే కాంతిని పరిశీలిస్తుంది.
కరోనా ప్లాస్మా ఉష్ణోగ్రత సుమారు 1.8 మిలియన్ కెల్విన్.
డాప్లర్ మార్పు (Doppler Shift) ద్వారా ప్లాస్మా మనవైపు లేదా మనకు దూరంగా కదులుతున్నదా అనే సమాచారాన్ని తెలుసుకోవచ్చు.
ఈ పరిశోధన ఎందుకు ముఖ్యం?
CMEలు భూమి వైపు ప్రయాణించే వేగాన్ని అంచనా వేయడంలో సహాయపడుతుంది.
అంతరిక్ష వాతావరణం (Space Weather)పై అవగాహన పెరుగుతుంది.
ఉపగ్రహాలు, కమ్యూనికేషన్ నెట్వర్క్లపై సౌర విస్ఫోటనాల ప్రభావాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగపడుతుంది.
భూమికి CME చేరుకునే సమయాన్ని అంచనా వేయడంలో మెరుగైన నమూనాలను అభివృద్ధి చేయవచ్చు.
2. నేపథ్యం
A. Coronal Mass Ejection (CME)
సూర్యుని కరోనా నుంచి భారీ మొత్తంలో ప్లాస్మా, అయస్కాంత క్షేత్రం అంతరిక్షంలోకి విడుదల కావడాన్ని CME అంటారు.
ఇవి అంతరిక్ష వాతావరణంలో మార్పులకు కారణమవుతాయి.
భూమివైపు ప్రయాణించే CMEలు ఉపగ్రహాలు, కమ్యూనికేషన్ వ్యవస్థలను ప్రభావితం చేయగలవు.
CMEల వేగం, దిశ, ఆకారం తెలుసుకోవడం Space Weather అధ్యయనంలో కీలకం.
B. Doppler Shift – డాప్లర్ మార్పు
కాంతి తరంగదైర్ఘ్యంలో కనిపించే మార్పును Doppler Shift అంటారు.
కాంతి తరంగదైర్ఘ్యం తగ్గితే Blue Shift అంటారు.
కాంతి తరంగదైర్ఘ్యం పెరిగితే Red Shift అంటారు.
ఈ మార్పుల ఆధారంగా ప్లాస్మా మనవైపు లేదా మనకు దూరంగా కదులుతున్నదని తెలుసుకోవచ్చు.
VELC ఈ విధానాన్ని ఉపయోగించి CME కదలికలను అధ్యయనం చేసింది.
C. ఆదిత్య-L1లోని పరిశోధన సంస్థలు, పరికరాలు
ISRO – Indian Space Research Organisation.
IIA – Indian Institute of Astrophysics.
DST – Department of Science and Technology.
NASA – National Aeronautics and Space Administration.
SDO – Solar Dynamics Observatory.
AIA – Atmospheric Imaging Assembly.
VELC – Visible Emission Line Coronagraph.
D. VELC తయారీ
VELCను Indian Institute of Astrophysics (IIA) రూపొందించి తయారు చేసింది.
బెంగళూరుకు సమీపంలోని హోసకోటే (Hoskote)లో ఉన్న MGK Menon Laboratory for Space Sciencesలో దీని తయారీ జరిగింది.
CREST క్యాంపస్లో ఈ పరికరాన్ని అభివృద్ధి చేశారు.
ఈ కార్యక్రమానికి ISRO గణనీయమైన సహకారం అందించింది.
3. రిలేటెడ్ GENERAL STUDIES
1. సూర్యుని నిర్మాణంలోని ముఖ్యమైన భాగాలు
Core – సూర్యుని కేంద్ర భాగం.
Photosphere – కాంతిని విడుదల చేసే కనిపించే ఉపరితలం.
Chromosphere – ఫోటోస్ఫియర్ పైన ఉండే పొర.
Corona – సూర్యుని బాహ్య వాతావరణ పొర.
CMEలు కరోనా నుంచి వెలువడతాయి.
2. ముఖ్యమైన శాస్త్రీయ పదాలు
Solar Corona – సూర్యుని బాహ్య వాతావరణం.
Plasma – అయనీకరణం చెందిన వాయువు.
Wavelength – తరంగదైర్ఘ్యం.
Spectroscopy – కాంతి వర్ణపటాన్ని అధ్యయనం చేసే శాస్త్రీయ పద్ధతి.
Doppler Shift – తరంగదైర్ఘ్యంలో కనిపించే మార్పు.
Asymmetric Expansion – అసమాన విస్తరణ.
Space Weather – సూర్యుడి కార్యకలాపాల వల్ల అంతరిక్ష వాతావరణంలో ఏర్పడే పరిస్థితులు.
3. Lagrange Points – లాగ్రాంజ్ బిందువులు
రెండు భారీ ఖగోళ వస్తువుల గురుత్వాకర్షణ ప్రభావాల మధ్య అంతరిక్ష నౌక స్థిరమైన సంబంధిత స్థానాన్ని పొందగల ఐదు ప్రత్యేక ప్రాంతాలను Lagrange Points అంటారు.
వీటిని L1, L2, L3, L4, L5గా గుర్తిస్తారు.
ఆదిత్య-L1 సూర్యుడు–భూమి వ్యవస్థలోని L1 ప్రాంతంలో పనిచేస్తుంది.
ఈ స్థానం నుంచి సూర్యుడిని నిరంతరంగా పరిశీలించడానికి అనుకూలమైన అవకాశం లభిస్తుంది.
4. Expected MCQs
Q1. ఆదిత్య-L1లోని ప్రధాన పేలోడ్ ఏది?
1. Atmospheric Imaging Assembl
2. Visible Emission Line Coronagraph
3. Solar Dynamics Observatory
4. Magnetometer
సరైన సమాధానం: 2. Visible Emission Line Coronagraph (VELC).
వివరణ: VELC ఆదిత్య-L1లోని ప్రధాన పేలోడ్. ఇది సూర్యుని కరోనా, CMEల ప్రారంభ దశలను స్పెక్ట్రోస్కోపీ ద్వారా పరిశీలిస్తుంది.
Q2. VELC CME పరిశీలనలో ఉపయోగించే గ్రీన్ ఎమిషన్ లైన్ తరంగదైర్ఘ్యం ఎంత
1. 430.3 nm
2. 530.3 nm
3. 630.3 nm
4. 730.3 nm
సరైన సమాధానం: 2. 530.3 nm.
వివరణ: VELC అధిక అయనీకరణం చెందిన ఇనుము పరమాణువుల నుంచి వెలువడే 530.3 nm గ్రీన్ ఎమిషన్ లైన్ను ఉపయోగించి కరోనా ప్లాస్మాను అధ్యయనం చేస్తుంది.
Q3. 2024 ఆగస్టు 5న సంభవించిన CME అధ్యయనంలో ఆదిత్య-L1/VELCతో పాటు NASAలోని ఏ ఉపగ్రహం సమాచారాన్ని ఉపయోగించారు?
1. James Webb Space Telescope
2. Hubble Space Telescope
3. Solar Dynamics Observatory
4. Voyager 1
సరైన సమాధానం: 3. Solar Dynamics Observatory (SDO).
వివరణ: భారతదేశపు ఆదిత్య-L1లోని VELC సమాచారంతో పాటు NASAకు చెందిన SDO ఉపగ్రహంలోని AIA సమాచారాన్ని ఉపయోగించి CME యొక్క త్రీ-డైమెన్షనల్ ఆకారం, కదలికలను పరిశోధకులు విశ్లేషించారు.
